W twierdzy pierścieniowej, ukończonej do 1914 roku, wokół wewnętrznego, chronionego obszaru zbudowano dwa systemy obronne. Kluczowe znaczenie miał zewnętrzny system obronny – ciąg fortów głównych i pośrednich, który otaczał całe miasto.
Ta strona przedstawia cały system Twierdzy Przemyśl. Jego budowa trwała od lat 50. XIX wieku aż do I wojny światowej i przebiegała w kilku wyraźnie wyodrębnionych etapach.
OKRES I
1854–1855
Początek budowy
Pierwszy etap budowy systemu fortyfikacji przypada na lata 1854–1855, kiedy rozpoczęto właściwe prace budowlane. Zbiegło się to mniej więcej w czasie z rozpoczęciem budowy Fortu Monostor w Komárom na Węgrzech. Prace prowadzone według planów i pod kierownictwem majora Friedricha Rittera von Polliniego początkowo nabrały dużego tempa, jednak wkrótce wyhamowały.
W ciągu tych dwóch lat powstawały głównie drewniano-ziemne umocnienia, stanowiska baterii artyleryjskich oraz inne elementy fortyfikacyjne wznoszone z cegły i kamienia. Wiele z nich znajdowało się już w miejscach, w których stoją forty zachowane do dziś.
OKRES II
od 1871
Stałe forty murowane z kamienia i cegły
Rozbudowę systemu fortyfikacji kontynuował pułkownik Daniel Salis-Soglio, rozpoczynając budowę stałych fortów wznoszonych z kamienia i cegły. Od tego czasu cesarz Franciszek Józef I przywiązywał szczególną wagę do rozbudowy systemów fortyfikacyjnych Krakowa i Przemyśla, a od 1873 roku priorytet uzyskała twierdza pierścieniowa nad Sanem.
OKRES III
lata 80. XIX w.
Najintensywniejszy okres budowy
Był to prawdopodobnie najbardziej intensywny okres rozbudowy systemu fortyfikacji. Na prace budowlane przeznaczano znaczne środki finansowe, ujmowane w corocznych budżetach. Szczególną rolę odegrał generał porucznik Anton Werner, który w 1873 roku, po Danielu Salis-Soglio, został mianowany dyrektorem inżynierii fortecznej w Przemyślu. W tym okresie powstała większość klasycznych fortów artyleryjskich, stanowiących już poważną przeszkodę dla potencjalnego przeciwnika.
Jednocześnie okazało się, że wcześniej zaprojektowane i wzniesione w latach 80. XIX wieku fortyfikacje nie były już w stanie wytrzymać ostrzału ciężkiej artylerii. Rozwiązaniem stało się zastosowanie betonowych stropów i ścian. W systemie Twierdzy Przemyśl nowoczesny beton lany zastosowano po raz pierwszy podczas przebudowy fortu Łętownia.
OKRES IV
Lata 90. XIX wieku – 1907
Forty z kopułami pancernymi
Czwarty, szczególnie ważny etap rozbudowy rozpoczął się na początku lat 90. XIX wieku. Był to okres budowy nowych oraz modernizacji istniejących fortów, wyposażanych już w kopuły pancerne. Prace te trwały również w pierwszej dekadzie XX wieku. Niektóre źródła wskazują rok 1907 jako ostatni rok wielkich inwestycji fortecznych.
REKONSTRUKCJA
1900–1914
Według jednolitych założeń
Program rekonstrukcji fortyfikacji, opracowany przez cesarskie i królewskie Ministerstwo Wojny, realizowano w latach 1900–1914. Forty i inne elementy systemu obronnego budowane lub modernizowane w tym okresie powstawały już według projektów opartych na jednolitych założeniach. Te „pisane według jednej partytury” projekty wiązały się z działalnością generała porucznika Moritza Rittera von Brunnera.
TWIERDZA PIERŚCIENIOWA W 1914 ROKU
Dwa pierścienie obronne wokół miasta
W twierdzy pierścieniowej, ukończonej do 1914 roku, wokół wewnętrznego, chronionego rdzenia (noyau) zbudowano dwa systemy obronne. Kluczowe znaczenie miał zewnętrzny pierścień obronny, w którym przed wybuchem wojny powstał ciąg fortów głównych i pośrednich.
Wewnętrzny pierścień tworzyły przede wszystkim umocnienia ziemne, w mniejszym stopniu obiekty z cegły i kamienia. W porównaniu z zewnętrznym pierścieniem miał on znacznie mniejsze znaczenie, a jego możliwości obronne nie dorównywały dużym fortom. Brak jednak doświadczeń bojowych pozwalających ocenić jego rzeczywistą wartość: podczas oblężeń wojska rosyjskie nie zdołały przełamać nawet zewnętrznego pierścienia, dlatego wewnętrzny system obronny pozostał nietknięty.
Zewnętrzny pierścień forteczny: ciąg fortów głównych i pośrednichWewnętrzny pierścień forteczny: przede wszystkim umocnienia ziemneSchemat poglądowy, nie w skali
TYPY FORTÓW
Właściwą linię obrony stanowił łańcuch obiektów fortecznych zewnętrznego pierścienia obronnego. Ze względu na ich zadania taktyczne można wyróżnić kilka typów fortów.
GÜRTELHAUPTWERK · I–XV
Forty główne pierścienia
Rozmieszczano je na dominujących punktach terenowych w taki sposób, aby ogniem mogły bronić zarówno siebie, jak i sąsiednich obiektów. Forty te w znacznej części budowano już jako forty jednolite (Einheitswerk), przystosowane zarówno do walki bliskiej, jak i dalekiej.
Forty główne pierścienia otrzymały numery I–XV oraz własne nazwy.
Gürtelhauptwerk I – plan Fortu głównego I Salis-Soglio z 1914 roku
FORTY WALKI BLISKIEJ
Forty pierścieniowe i pośrednie
Sieć fortów głównych – tam, gdzie wymagało tego ukształtowanie terenu – uzupełniały forty pierścienia i forty pośrednie. Ich artyleria służyła przede wszystkim do obrony najbliższego otoczenia oraz prowadzenia ognia flankującego w międzypolach fortecznych.
Funkcjonalny i taktyczny układ fortów w głównym pierścieniu obronnym oraz w międzypolach – mimo różnic architektonicznych – powstawał według „jednej partytury”.
TWIERDZA W LICZBACH
35
dzieł fortyfikacyjnych w zewnętrznym pierścieniu: 15 fortów głównych oraz 20 fortów pierścieniowych i pośrednich.
12
fortów z kopułami pancernymi
23
forty murowane z kamienia i cegły
1 + 6
w pierścieniu wewnętrznym: jeden fort murowany z kamienia i cegły oraz sześć murowanych fortów ziemnych
Oprócz wymienionych obiektów w rozległym systemie fortyfikacyjnym w 1914 roku zbudowano liczne umocnienia polowe, stanowiska baterii oraz pozycje wysunięte, które odegrały kluczową rolę w obronie twierdzy.
